Podejścia do zrównoważonego rozwoju żywności i rolnictwa

Fragment „Wymiaru projektowania ekologicznego” internetowego kursu Gaia Education w „Design for Sustainability”

Zasadniczo prawdziwie zrównoważony system rolnictwa byłby w stanie kontynuować w nieskończoność w przyszłości bez pogorszenia bazy zasobów. Ponieważ my - ludzkość - już wyrządziliśmy ogromne szkody na ziemiach uprawnych i glebach na świecie, potrzebujemy czegoś więcej niż tylko zrównoważonego rolnictwa, musimy stworzyć regeneracyjny system rolnictwa, który buduje gleby, wiąże węgiel oraz zwiększa bioproduktywność i różnorodność.

Jeśli zastosujemy nasze ekologiczne rozumienie zdolności przenoszenia i ewolucyjnej dynamiki ekosystemów, do pytania, jak wyglądałby zrównoważony lub regeneracyjny system rolnictwa, zwrócilibyśmy uwagę na jego bazę zasobów i sposób jego regeneracji poprzez naturalne cykle i zamknięte pętle. Jaka jest baza zasobów systemu rolnego?

  1. Żyzność gleby i ogólny stan zdrowia ekosystemu;
  2. Zdrowie obiegu wody;
  3. Dobrobyt ludzi pracujących na ziemi;
  4. Zdrowie konsumentów;
  5. Bilans energetyczny systemu („energia wejściowa” a „energia wyjściowa”);
  6. Czy w przypadku sprzedaży żywności zwrot obejmuje rzeczywiste koszty?
  7. Efekty działania. Czy nakłady wymagane przez system rolny są wytwarzane w sposób zrównoważony?

Rolnictwo organiczne

Choć często słynie się z tego, jak pomógł wyżywić rosnącą populację ludzi, tak zwana „zielona rewolucja” rolnictwa przemysłowego na dużą skalę z uzależnieniem od zasobów kopalnych i systematyczną degradacją lokalnych społeczności rolniczych oraz różnorodnością biokulturową na korzyść drapieżnych korporacji wielonarodowych okazało się porażką o katastrofalnych skutkach. Istnieją alternatywy. Soil Association w Wielkiej Brytanii zostało założone w 1946 roku, a Rodale Institute w USA w 1947 roku; obie instytucje promują i rozwijają metody rolnictwa ekologicznego. W 1972 r. Powstała Międzynarodowa Federacja Ruchów Rolnictwa Ekologicznego (IFOAM). Obecnie ma organizacje członkowskie w 120 krajach.

Wytyczne IFOAM dotyczące najlepszych praktyk w zakresie rolnictwa i łańcucha wartości (więcej)

W różnych językach europejskich rolnictwo ekologiczne często nazywane jest także biologicznym lub ekologicznym (w przeciwieństwie do przemysłowej odmiany o wysokiej zawartości chemikaliów i paliw kopalnych). W ciągu ostatnich pięćdziesięciu lat rolnictwo ekologiczne rozwinęło się w dobrze skodyfikowany zestaw zasad i praktyk. IFOAM wyraża cele rolnictwa ekologicznego w następujący sposób:

  • Do produkcji żywności o wysokiej jakości odżywczej w wystarczającej ilości;
  • Pracować z systemami naturalnymi zamiast dążyć do ich dominacji;
  • Wspieranie i wzmacnianie cykli biologicznych w systemie rolnym, obejmujących mikroorganizmy, florę i faunę glebową, rośliny i zwierzęta;
  • Aby utrzymać i zwiększyć długoterminową żyzność gleb;
  • W miarę możliwości wykorzystywać zasoby odnawialne w lokalnie zorganizowanych systemach rolniczych;
  • Pracować jak najwięcej w zamkniętym systemie w odniesieniu do materii organicznej i składników odżywczych;
  • Aby zapewnić wszystkim zwierzętom warunki życia, które pozwalają im wykonywać wszystkie aspekty ich wrodzonych zachowań;
  • Aby uniknąć wszelkich form zanieczyszczeń, które mogą wynikać z technik rolniczych;
  • Utrzymanie różnorodności genetycznej systemu rolnego i jego otoczenia, w tym ochrona siedlisk roślin i zwierząt;
  • Aby umożliwić producentom rolnym odpowiedni zwrot i satysfakcję ze swojej pracy, w tym bezpieczne środowisko pracy;
  • Rozważyć szersze społeczne i ekologiczne oddziaływanie systemu rolnictwa.

Zobacz także zasady rolnictwa ekologicznego IFOAM, które okazują się niezwykle podobne do etyki permakultury. Amerykański Departament Rolnictwa opisuje rolnictwo ekologiczne może w odniesieniu do stosowanych metod:

„Rolnictwo ekologiczne to system produkcji, który pozwala uniknąć lub w znacznym stopniu wyklucza stosowanie syntetycznie złożonych nawozów, pestycydów, regulatorów wzrostu i dodatków paszowych dla zwierząt. W maksymalnym możliwym stopniu systemy rolnictwa ekologicznego opierają się na płodozmianu, resztkach pożniwnych, nawozach zwierzęcych, odpadach organicznych poza gospodarstwem oraz aspektach biologicznej ochrony przed szkodnikami w celu utrzymania wydajności i jakości gleby, dostarczania składników odżywczych roślinom i zwalczania owadów, chwastów i innych szkodniki. ”- Raport USDA, 1980

Istnienie uzgodnionych norm opartych na krajowych systemach zebranych przez IFOAM pozwoliło na międzynarodowy handel produktami ekologicznymi z dobrą pewnością, że produkty są naprawdę ekologiczne. Rynek produktów ekologicznych rośnie w wielu krajach. Rządy i duże korporacje rolnicze wywierają presję, aby obniżyć standardy, w tym procent zawartości organicznej w produktach, zwłaszcza gdy popyt przewyższa podaż. IFOAM, Soil Association w Wielkiej Brytanii i Rodale Institute nadal są strażnikami wysokich standardów.

Agroekologia, ogrodnictwo leśne i leśnictwo analogowe

Agroekologia to „zastosowanie ekologii do projektowania i zarządzania zrównoważonymi agroekosystemami”. Zajmuje „podejście całego systemu do rozwoju rolnictwa i systemów żywnościowych oparte na tradycyjnej wiedzy, alternatywnym rolnictwie i doświadczeniach lokalnego systemu żywnościowego”. Łączy „ekologię” , kultura, ekonomia i społeczeństwo w celu utrzymania produkcji rolnej, zdrowego środowiska oraz żywotnych społeczności spożywczych i rolniczych ”(Agroecology 2014).

Agroekologia, promowana przez Miguela Altieri (1995), jest bardzo dostosowana do przejścia na rolnictwo regeneracyjne. Altieri wykonał ważną pracę w zakresie ochrony miejscowej wiedzy i technik rolniczych, pracując dla Organizacji Narodów Zjednoczonych ds. Wyżywienia i Rolnictwa (FAO) w zakresie globalnie ważnych systemów dziedzictwa rolniczego (Koohafkan i Altieri, 2010). Jego prace wsparły „rewolucję agroekologiczną w Ameryce Łacińskiej”, aby pomóc leczyć naturalne ekosystemy, stworzyć suwerenność żywnościową i wspierać chłopów (Altieri i Toledo, 2011).

Technika „leśnego ogrodnictwa” jest prehistoryczną metodą produkcji żywności w wielu obszarach tropikalnych. Robert Hart był pionierem „ogrodnictwa leśnego” w klimacie umiarkowanym, a jego prace zostały podjęte i rozwinięte przez Patricka Whitefielda i Martina Crawforda, który prowadzi Agroforestry Research Trust.

Podobne podejście „Analog Forestry” wykorzystuje „naturalne lasy jako wytyczne do tworzenia ekologicznie stabilnych i produktywnych społeczno-ekonomicznie krajobrazów”. Takie podejście do gospodarki leśnej obejmujące cały system „minimalizuje nakłady zewnętrzne, takie jak agrochemikalia i paliwa kopalne, zamiast wspierać funkcje ekologiczne w zakresie odporności i wydajności”. Ranil Senanayake opracował podejście „leśnictwa analogowego” na Sri Lance na początku lat 80. Od tego czasu stała się globalną siecią praktyków ze standardem dla certyfikowanych „produktów leśnych” (IAFN, 2015). Oto krótkie wideo (7 minut) pokazujące, jak Analog Foresty rozprzestrzenia się w Ameryce Łacińskiej, Azji, Afryce i na całym świecie.

Leśnictwo analogowe naśladuje różnorodność ekosystemu lasu szczytowego Źródło

Holistyczne zarządzanie

Biolog przyrody, Allan Savory, zaczął w latach 60. XX wieku opracować szczególnie obiecującą metodologię rolnictwa regeneracyjnego. Może teraz okazać się przełomem w łagodzeniu zmian klimatu. Holistyczne zarządzanie i związana z nim technika „holistycznego wypasu planowego” oparte są na podejściu systemowym, które naśladuje naturę. „Holistyczne zarządzanie” firmy Savory to „system planowania całej farmy / farmy, który pomaga rolnikom, ranczerom i zarządcom gruntów lepiej zarządzać zasobami rolnymi, aby czerpać trwałe korzyści środowiskowe, ekonomiczne i społeczne”.

Cztery filary tej praktyki to holistyczne planowanie finansowe, aby „osiągnąć zdrowy zysk”; Holistyczne wypas Planowanie zarządzania skutkami odpoczynku ziemi w połączeniu z okresowymi zakłóceniami przez pasące się zwierzęta w celu poprawy „zdrowia ziemi i zwierząt”; Holistyczne planowanie przestrzenne, aby pomóc „zaprojektować idealny plan nieruchomości”; oraz holistyczne monitorowanie biologiczne przy użyciu prostych technik informacji zwrotnej na temat zdrowia i produktywności gruntów (Holistic Management International, 2015). Oto krótkie wideo (3: 25 minut) na temat całościowego zarządzania planowanego.

„Holistyczne zarządzanie uczy ludzi relacji między dużymi stadami dzikich roślinożerców a murawami, a następnie pomaga ludziom opracować strategie zarządzania stadami zwierząt gospodarskich w celu naśladowania tych dzikich stad w celu uzdrowienia ziemi. […] Holistyczne zarządzanie uwzględnia złożoność przyrody i szanuje ją, a model przyrodniczy wykorzystuje w celu praktycznego podejścia do zarządzania gruntami i ich rekultywacji ”.
The Savory Institute (2015)

W ciągu ostatnich 40 lat ponad 10.000 osób odbyło szkolenie w zakresie „Holistycznego zarządzania”, a na całym świecie zarządza się obecnie ponad 40 milionami akrów za pomocą tego systemu (Savory Institute, 2014). Dzięki długoterminowym próbom terenowym na czterech kontynentach, z których część trwa od 1970 roku, skuteczność holistycznego zarządzania jest dobrze ustalona.

W białej księdze z 2013 r. Instytut zasugerował, że holistyczne planowane wypasanie można zastosować do około 5 miliardów hektarów zdegradowanych gleb trawiastych na świecie w celu przywrócenia ich optymalnego zdrowia, a tym samym wydzielenia ponad 10 gigaton węgla atmosferycznego rocznie do materii organicznej gleby , „Tym samym obniżając stężenie gazów cieplarnianych do poziomów sprzed epoki przemysłowej w ciągu kilku dziesięcioleci. Oferuje także ścieżkę do przywrócenia wydajności rolnictwa, zapewnienia miejsc pracy tysiącom ludzi w społecznościach wiejskich, dostarczania wysokiej jakości białka milionom oraz poprawy siedlisk dzikich zwierząt i zasobów wodnych ”(2013: 3). Nadal trwa debata naukowa na temat tych twierdzeń i są one obecnie oceniane w drodze badań i prób terenowych. Oto krótkie wideo (4 minuty) Allana Savory'ego wyjaśniające jego wizję Zmienienia naszej przyszłości.

Więcej informacji na temat wszystkich zalet regeneracyjnych pastwisk.

Rolnictwo regeneracyjne

W ostatnich latach organizacje takie jak RegenAG, Agricultura Regenerativa Iberica, Regenerative Agriculture UK i MasHumus zaczęły promować i nauczać różnorodne narzędzia rolnictwa regeneracyjnego na arenie międzynarodowej.

„Rolnictwo regeneracyjne silnie koncentruje się na budowaniu gleb i przywracaniu ekosystemów jako podstawy do regeneracji produkcji i społeczności. Znaczenie przywracania cieków wodnych - i całego cyklu wodnego - jest uznawane, wraz z cyklami mineralnymi i różnorodnością biologiczną, za fundamenty trwałej stałej agroekologicznej bazy produkcyjnej. Jednocześnie minimalizuje się zależność od nakładów zewnętrznych, poprawia się zdrowie zwierząt i poprawia jakość produktów, a także wzrost rentowności gospodarstw - przy najbardziej efektywnym wykorzystaniu dostępnej siły roboczej. ”
Regenerative Agriculture UK, 2015

Potencjalna rola w sekwestracji węgla w szerokim zakresie technik stosowanych w rolnictwie regeneracyjnym została dobrze udokumentowana przez dr Christine Jones (więcej w Amazing Carbon). Podsumowanie potencjału sekwestracji CO2 pokazano w poniższej tabeli, która podkreśla, że ​​zrównoważone praktyki rolnictwa ekologicznego mają tendencję do promowania rozwoju co najmniej 4% próchnicy w glebie, w porównaniu z tradycyjnym rolnictwem opartym na nawozach i pestycydach, które usuwają zawartość próchnicy w glebie do mniej niż 1%. Innymi słowy, rolnictwo ekologiczne z 4% próchnicą jest w stanie zatrzymać 57,6 l / m2, a sekwestrować 528 CO2 t / ha, odpowiednio w porównaniu z 14,4 l / m2 i 132 CO2 t / ha w konwencjonalnym rolnictwie. Jest to czterokrotny wzrost zawartości węgla i zwiększenie zdolności zatrzymywania wody w miarę przechodzenia od rolnictwa konwencjonalnego do rolnictwa ekologicznego. Przejście z konwencji na regeneracyjne rolnictwo ekologiczne może w znaczący sposób przyczynić się do złagodzenia zmian klimatu, a jednocześnie pomóc w rozwiązaniu problemów związanych z żywnością i wodą.

Joel Salatin w Polyface Farm to rolnik z Ameryki Północnej, który zbudował modelową farmę przyciągającą uwagę międzynarodową. Stworzył wysoce produktywny i zdrowy agroekosystem, sadząc drzewa, kopiąc stawy, budując ogromne stosy kompostu i hodując krowy karmione trawą, które porusza się po ziemi za pomocą przenośnego ogrodzenia elektrycznego. Naśladując wzorce wypasania ekosystemów za pomocą różnych pasących się krów, za nimi podążają kury i świnie korzystające z innowacyjnych mobilnych schronisk dla zwierząt. Każdy gatunek odgrywa szczególną rolę w nawożeniu i wzbogacaniu różnorodności wieloletniej polikultury preriowej, na której żywi się (Polyface, 2015a). Farma o powierzchni 500 akrów zatrudnia 10 osób i generuje sprzedaż o wartości ponad 1 miliona USD poprzez marketing bezpośredni do lokalnych rodzin, restauracji i punktów sprzedaży detalicznej. Joel Salatin opisuje swoją metodę uprawy jako „symbiotyczny, wielospecjalistyczny, synergistyczny model produkcji o gęstej zależności, który daje znacznie więcej na akr niż modele przemysłowe” (Polyface, 2015b).

Australijscy rolnicy Colin i Nicholas Seis zamienili swoją farmę o powierzchni 2000 akrów, Winona, w Nowej Południowej Walii, w uznany na całym świecie przykład techniki zwanej „uprawą pastwisk”. Rośliny zbożowe są wysiewane bezpośrednio na rodzime wieloletnie pastwiska, łącząc wypas i uprawy w jedną metodę użytkowania gruntów z synergicznymi korzyściami ekonomicznymi i środowiskowymi. Colin Seis zaczął rozwijać tę technikę w 1992 roku, prowadząc stado 4000 owiec merynosów i uprawiając owies, pszenicę i żyto zbożowe na tej samej ziemi. W ostatnich latach stała się coraz bardziej popularna, ponieważ ponad 1500 rolników w Australii przeszło na tę metodę, a rolnicy na półkuli północnej przyjęli to podejście (Pasture Cropping, 2008).

Innym ważnym zestawem technik potrzebnych do udanego rolnictwa regeneracyjnego jest produkcja wyprodukowanych w gospodarstwach biopłodników, aby uniknąć katastrofalnych ekonomicznie i środowiskowo skutków energochłonnych i drogich nawozów sztucznych. Wśród stosowanych technik są kompostowanie odpadów organicznych w gospodarstwie w połączeniu z pożytecznymi mikroorganizmami, grzybnią i pyłem kamiennym w celu ponownej mineralizacji. Latynoamerykańscy naukowcy opracowali wiele nowych technik produkcji nawozów organicznych i badań żyzności gleby, w tym meksykański Eugenio Gras, kolumbijski Jairo Rivera i brazylijski Sebastião Pinheiro (więcej informacji w MasHumus).

Rolnictwo biodynamiczne

Jest to system rolnictwa oparty na spostrzeżeniach Rudolfa Steinera, duchowego nauczyciela i założyciela ruchu antropozoficznego. Ten ruch dał początek wielu społecznościom, w których kwitnie edukacja, architektura, sztuka, rolnictwo i wiele aspektów życia. Pomysły rolnicze oparte są na serii dziesięciu wykładów, które wygłosił w latach dwudziestych XX wieku, ale od tego czasu rozwijają je tysiące rolników na całym świecie. Podstawową zasadą jest postrzeganie całego gospodarstwa jako istoty fizycznej i duchowej, której dobro leży pod opieką rolnika.

Jeśli utrzymane zostanie dobre zdrowie, rezultatem będzie obfitość. Wymaga to integracji różnych zwierząt, które pełnią różne funkcje w życiu farmy, w porównaniu do organów ludzkiego ciała Steiner. Ostro skrytykował stosowanie rozpuszczalnych nawozów, które w tym czasie stały się postępem w rolnictwie, mówiąc, że tylko małe sadzonki potrzebują rozpuszczalnych składników odżywczych i że ustalone rośliny muszą „pracować”, aby ich składniki odżywcze były zdrowe. Podał także szczegółowe opisy wykorzystania faz księżyca i pozycji planet w celu wspomagania wzrostu roślin oraz wytwarzania nawozów, które zastosowane w homoopatycznej postaci mogą kontrolować wzrost i zdrowie roślin. Przepisy te są przestrzegane przez rolników na całym świecie, mimo że Steiner nie miał doświadczenia w rolnictwie ani specjalnego wykształcenia i otrzymał wszystkie swoje informacje poprzez proces medytacji i intuicyjnego myślenia z głębokiej praktyki holistycznej świadomości.

Rolnictwo biodynamiczne ma swój własny system certyfikacji, który obejmuje wszystkie wymagania dotyczące rolnictwa ekologicznego oraz pewne dodatki, w tym dłuższy okres konwersji gruntów, które mają być przygotowane do certyfikacji biodynamicznej.

Mycorestoration

Wiodący mikolog, Paul Stamets, był niestrudzonym badaczem, komunikatorem, innowatorem i przedsiębiorcą, aby pokazać, w jaki sposób grzyby mogą pomóc nam rozwiązać złożone problemy związane z czyszczeniem zanieczyszczonej gleby, wytwarzaniem środków owadobójczych, leczeniem wirusów ospy wietrznej, a nawet wirusów grypy. W swojej książce Mycelium Running: How Mushrooms Can Help Save the World (więcej), Paul Stamets (2005) łączy uprawę grzybów, permakulturę, ekoforestry, bioremediację i ulepszanie gleby, aby uzasadnić, że farmy grzybów można odkrywać na nowo jako centra sztuki uzdrawiania, kierowanie ewolucją ekologiczną z korzyścią dla ludzi żyjących w harmonii z systemami podtrzymywania życia naszej planety i jej cyklami ekologicznymi. Oto link do wykładu TED Paula (17: 40 minut), który warto obejrzeć, jeśli nie znasz tej dziedziny i pracy Paula.

Cztery składniki mikorestacji obejmują:

  1. Mykofiltracja: filtracja patogenów biologicznych i chemicznych oraz kontrola erozji.
  2. Mycoforestry i mykogardening: zastosowanie grzybni do uprawy towarzyszącej dla korzyści i ochrony roślin.
  3. Mikoremediacja: wykorzystanie grzybni do rozkładu toksycznych odpadów i zanieczyszczeń.
  4. Mykopestycydy: zastosowanie grzybni do przyciągania i kontrolowania populacji owadów.

Stamets zbudował swoją firmę, Fungi Perfecti, w odnoszącym sukcesy zielonym biznesie i złożył długą listę patentów (aby chronić swoje innowacje przed tym, co nazywa „kapitalistami sępów”). Praca Stametsa i obszerna kolekcja grzybni będą kluczowym zasobem, ponieważ regeneracja ekosystemów staje się centralną działalnością ludzkości w XXI wieku.

„Na lądzie wszelkie życie powstaje z ziemi. Gleba jest walutą ekologiczną. Jeśli przekroczymy lub wyczerpiemy, środowisko zbankrutuje. Zarówno zapobiegając katastrofie ekologicznej, jak i odbudowując ją, mikologowie mogą zostać artystami ekologicznymi, projektując krajobrazy z korzyścią zarówno dla ludzi, jak i dla przyrody ”.
Paul Stamets (2005: 55)

Znaczenie roślin wieloletnich

„W The Land Institute ekolodzy badają sposoby uprawy zbóż, nasion oleistych i roślin strączkowych, aby pola uprawne mogły ponownie czerpać korzyści z różnorodności roślin wieloletnich. Te nowe układy upraw będą w mniejszym stopniu zależne od nawozów azotowych i lepiej wyposażone do zakotwiczenia gleby, praktycznie eliminując erozję i spływ chemiczny, i obiecują znacznie mniejszy koszt energii. Współdziałają w uzupełniający sposób, aby w naturalny sposób zwalczać patogeny i szkodniki, zapewniając jednocześnie żywność przez lata bez przesadzania. W wielu sytuacjach głębokie korzenie wieloletnich ziaren lepiej wytrzymają suszę lub potop, który może towarzyszyć zmianom klimatu. Sekwestrują węgiel, który pomaga zredukować gazy cieplarniane, i żywią się mikroorganizmami i bezkręgowcami, które przyczyniają się do zdrowia gleby. ”
Land Institute (2014)

Biolog roślin i rolnik Wes Jackson współzałożyciel The Land Institute w 1976 roku, aby pracować nad „problemem rolnictwa” i pomagać „rozwijać system rolny o ekologicznej stabilności prerii i plonach zbóż porównywalnych z plonami z rocznych upraw”. Wes Jackson od samego początku stosuje podejście biomimetyczne. Deklaracja misji Land Institute brzmi:

„Kiedy ludzie, ziemia i społeczność są jednym, wszyscy trzej członkowie mają się dobrze; kiedy odnoszą się nie jako członkowie, ale jako sprzeczne interesy, wszystkie trzy są wykorzystywane. Konsultując się z Naturą jako źródłem i miarą tego członkostwa, Land Institute dąży do opracowania rolnictwa, które uratuje glebę przed zagubieniem lub zatruciem, jednocześnie promując jednocześnie życie społeczności w dobrobycie i trwałości ”(Land Institute, 2015a).

W ciągu ostatnich 39 lat Land Institute opracował propozycję „Rolnictwa Systemów Naturalnych” i wykazał wykonalność naukową. Rozległy program hodowli roślin instytutu ma długoterminową wizję stworzenia „prerii produkującej zboże domowe z czterema grupami funkcjonalnymi (trawy ciepłe i chłodne, rośliny strączkowe, rodzina słoneczników)” (Jackson, 2002: 7). Ich wysiłki koncentrują się zarówno na udomowianiu dzikich gatunków, jak i na przekształcaniu udomowionych jednorocznych w byliny.

Instytut Ziemi odniósł już pierwsze sukcesy; na przykład, tworząc nowe wieloletnie ziarno, które nazwali „Kernza” (więcej na Kernza). Ich długoterminowym celem jest „zaprojektowanie rolnictwa opartego na sprawdzonych wzorcach i procesach ekologicznych w celu osiągnięcia zrównoważonego rozwoju, zmieniając rolnictwo z wydobywczego i niszczącego na regenerujące i pielęgnujące” (Land Institute, 2014).

… trwa …

… [Jest to fragment „Wymiaru projektowania ekologicznego” kursu internetowego Gaia Education w „Design for Sustainability”. Możesz zapisać się na ten kurs w dowolnym momencie. Kolejna odsłona „Wymiaru ekologicznego” rozpocznie się na początku stycznia 2018 r. Autorem materiału w tym wymiarze była Lisa Shaw, Michael Shaw, Ezio Gori i Daniel Christian Wahl, autor „Designing Regenerative Cultures” i kierownik Innowacje i projektowanie (programowe) w Gaia Education.]